Бұл жұмыста ELI-NP (Extreme Light Infrastructure – Nuclear Physics) кешенінде орналасқан ELIGANT-TN детекторлық жүйесін пайдалану арқылы төмен энергиялар аймағындағы (α,n) типті ядролық реакциялардың қималарын өлшеуге арналған эксперименттік зерттеулердің нәтижелері баяндалады. Жүйе полиэтилен модераторы және ³He газымен толтырылған 28 дана санауыштан тұрады. Құрылғы ядролық астрофизика, радиациялық қауіпсіздік, медицина және өнеркәсіп салаларындағы қолданбалы мақсаттар үшін нейтрон шығымдарын дәл анықтауға арналған. Қондырғының тиімділігі MCNP және Geant4 кодтары арқылы модельденіп, ²⁵²Cf және PuBe нейтрон көздерімен алынған нақты өлшеу нәтижелерімен салыстырылды. Модельдеу мен эксперимент арасындағы жақсы сәйкестік жүйенің сенімділігін растады. Жүйе мүмкіндіктері ¹³C(α,n) және ¹⁹F(α,n) реакциялары үшін жүргізілген сынақтық тәжірибелермен бағаланды. ¹³C(α,n) реакциясы нәтижелері бұрынғы әдеби деректермен жоғары сәйкестік көрсетіп, резонанстық құрылымдардың нақты анықталғанын көрсетті. Ал ¹⁹F(α,n) реакциясы бойынша алынған қималар теориялық JENDL деректерімен салыстырылып, жоғары энергиялар аймағында сәйкестік байқалды. Бұл нәтижелер ELIGANT-TN жүйесінің жоғары дәлдікті, сенімді эксперименттік құрал екенін және оны ядролық физикадағы болашақ зерттеулерде кеңінен қолдануға болатынын дәлелдейді. Сонымен қатар, «сақина-қатынас» әдісі көмегімен нейтрон энергиясын бағалау мүмкіндігі жүйенің артықшылықтарының бірі ретінде танылды. Кілтті сөздер: альфа-нейтрон реакциялары, резонанстық реакциялар, нейтрон санағыштары, нейтрон шығымы, Монте-Карло модельдеу

10.48081/UWFV8837

2025

Выпуск 4

Мақалада инклюзивті білім беру үдерісінде цифрлық технологияларды қолданудың өзектілігі мен маңызы жан-жақты қарастырылады. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды оқытуда қолайлы жағдай жасау және олардың білім алу мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында заманауи цифрлық құралдарды тиімді пайдалану мәселесіне баса назар аударылған. Атап айтқанда, CircuitLab, PhET және Narakeet.com сияқты цифрлық платформалардың физика пәнін оқытудағы рөлі мен артықшылықтары нақты мысалдармен талданып, олардың оқыту сапасын арттыруға, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын оятуға, танымдық белсенділігін дамытуға қосатын үлесі сарапталады. Сонымен қатар, автор әзірлеген жаңа танымдық үстел ойыны – «Менің физика әлемі» жобасы ұсынылып, оның инклюзивті ортадағы оқушылар үшін қолданбалы маңыздылығы сипатталады. Зерттеу нәтижелері инклюзивті білім беруде цифрлық шешімдерді кешенді әрі жүйелі түрде енгізу білім беру сапасын арттыруға ықпал ететінін дәлелдейді. Мақалада ұсынылған әдіс-тәсілдер инклюзивті сынып жағдайында оқыту процесін жекелендіруге және оқушының қабілетіне сай білім беруге мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері педагогтерге жаңа әдістемелік бағыт ретінде қызмет етуі мүмкін. Сонымен қатар, цифрлық ресурстарды қолдану оқыту процесін визуализациялауға, күрделі физикалық құбылыстарды көрнекі түрде түсіндіруге жағдай жасайды. Бұл оқушылардың пәндік сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың шығармашылық ойлау қабілетін де дамытады.

10.48081/RHVY2345

2025

Выпуск 4

APPLYING THE LESSON STUDY STRATEGY TO IMPROVE THE EFFECTIVENESS OF PHYSICS LESSONS Annotation This article explores the didactic resource potential of the collaborative teaching and learning strategy Lesson Study for the cognitive-constructivist modernization of the methodological system of school lessons. The focus is on developing an effective constructivist technology for teaching the 9th-grade physics curriculum, using the topic “Oscillatory Motion” as an example. The research problem addresses the pressing need to modernize the methodological toolkit for lesson planning, selection of didactic content, and lesson technologization in both higher and secondary education, using the Lesson Study strategy. Research objective: To examine the didactic capabilities of the Lesson Study collaboration strategy for teachers and students in order to modernize the methodological system and, based on the obtained results, to develop an effective cognitive-constructivist teaching technology for the school physics course. The study presents: 1)A technological map of the cognitive-functional structure of a physics lesson; 2) A methodological system for studying the section “Mechanical Oscillations” in accordance with Jean Piaget’s didactic concept; 3) A lesson plan for the same topic; 4) Confirmation of the hypothesis that it is possible to improve the effectiveness and methodological tools of lessons within the cognitive-constructivist paradigm through the collaboration of teachers and students, taking full advantage of the scientific-methodological potential of the Lesson Study platform.

10.48081/DDAL7554

2025

Выпуск 4

Мақалада гиперболалық тригонометрияның іргелі элементар қасиеттері қарастырылып, олардың арнайы салыстырмалылық теориясын геометриялық тұрғыдан интерпертациялаудағы қолдану мүмкіндіктері талданады. Бұл мақалада арнайы салыстырмалылық теориясындағы Лоренц түрлендірулерін және кинематикалық қатынастарды сипаттау үшін жалпыланған комплекс сандарды қолдану әдістері қарастырылады. Ұсынылып отырған тәсіл Лоренц түрлендірулерінің математикалық табиғатын және релятивистік кинематиканың құрылымдық ерекшеліктерін қарапайым әрі жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді. Жалпыланған комплекс сандардың алгебралық қасиеттері, геометриялық түсіндірмесі және гиперболалық айналу формализміндегі рөлі талданады. Сонымен қатар жалпыланған Эйлер формуласы, гиперболалық тригонометриялық функциялар және олардың арнайы салыстырмалылықтағы физикалық интерпретациялары келтіріледі. Жұмыста гиперболалық тригонометрияның ең қарапайым қасиеттерін қарастырып, олардың арнайы салыстырмалылық теориясын қарапайым әрі мазмұнды геометриялық тұрғыдан түсіндіру үшін қалай пайдаланылатынын көрсетеміз. Бұл тәсіл Лоренц түрлендірулерін және релятивистік кинематика заңдылықтарын айқын әрі тікелей түсінуге жол ашады. Мақалада пайдаланылған геометриялық және гиперболалық комплекс сандар әдісі бакалавриат және магистратура деңгейінде дәстүрлі түрде қарастырылмайтын баламалы тригонометрия түрлерінің кең спектрін айқындайды. Мұндай баламалы тригонометрияларды енгізу оқу үрдісінде студенттер мен оқытушылар үшін қосымша теориялық әрі тиімді әдіснамалық құрал ретінде құнды болуы мүмкін.

10.48081/ORJN1032

2025

Выпуск 4

В данной научной работе представлен углублённый теоретический анализ решений в рамках обобщённой теории гравитации с к-эссенцией, основанный на выбранной сферически-симметричной метрике, описывающей статическое пространство-время. Исследование направлено на детальное изучение геометрических и физических характеристик рассматриваемого многообразия. Исследовано уравнение движения пробных частиц вблизи компактных астрофизических объектов, таких как чёрные дыры. Путём решения геодезических уравнений получены аналитические зависимости, описывающие стабильные, сжимающиеся и расходящиеся спиральные траектории. Путём решения геодезических уравнений получены аналитические зависимости, описывающие стабильные, сжимающиеся и расходящиеся спиральные траектории. Проведён сравнительный анализ с классической метрикой Шварцшильда, показавший, что наличие дополнительных параметров модифицированной метрики приводит к появлению новых физических эффектов, включая устойчивые спиральные орбиты, отсутствующие в рамках классической общей теории относительности. Построенные модели демонстрируют, что при ненулевых значениях параметров модификации наблюдается заметное влияние на траекторию движения и на угловой радиус тени чёрной дыры, что имеет прямое астрофизическое значение. Это свидетельствует о возможности наблюдательной проверки полученных теоретических предсказаний. Результаты проведённого анализа могут быть использованы для интерпретации данных наблюдений, уточнения параметров альтернативных моделей гравитации и дальнейшего развития методов описания пространства-времени в сильных гравитационных полях. Таким образом, исследование вносит значимый вклад в развитие современной релятивистской астрофизики и теории гравитации.

10.48081/WKPQ5189

2025

Выпуск 4

Бұл жұмыста TiO2 жартылай өткізгіші негізіндегі құрылымдар мен әртүрлі бояғыш молекулаларының (N724, SQ) және күміс нанобөлшектерінің қатысуымен фотовольтаикалық және фотоэлектрлік қасиеттері зерттелді. Сонымен қатар, күміс нанобөлшектерінің құрылымдық, оптикалық және электрон тасымалдау процестеріне әсері талданды. SQ және Nd724 жұтылу жолақтарының максимумы сәйкесінше ~ 632 және 650 нм құрайды. Флуоресценцияның максималды қарқындылығы сәйкесінше 635 және 675 нм-де тіркелді. Титан диоксиді негізіндегі жартылай өткізгішті SQ және Nd724 бояғыштарымен сенсибилизациялау кезінде күн ұяшықтарының үлкен жарық жинау қабілеттеріне ие болды. Титан диоксидінің жұтылу қабылеті 360 нм болғантықтан бояғыштарды пайдалану тиімді және электрлік қасиеттерін арттырады. Плазмон әсерінің нәтижесінде жарық энергиясын тиімді түрлендіру үдерісі жақсарып, DSSC түріндегі күн ұяшықтарын стандартты әдіспен дайындалды, бояғыштардың және плазмон нанобөлшектерін қосу нәтижесінде жалпы тиімділігі жоғарылады. Титан диоксидінің негізіндегі күн ұяшықтарының тиімділігін арттыру электрондық тасымалын күшейту үшін, сонымен қатар күн ұяшығының тиімділігін 2,5-3,6 есе арттырды. Вольт-амперлік сипаттаманың мәніне сәйкес ең жақсы рекомбинациялық процесстің жақсы жүруін TiO2-N724/Ag күн ұяшығы көрсетті(Jsc,мА/см2=1.94). П.Ә.К. 3,62 есе жоғарлайды.

10.48081/RQIF4168

2025

Выпуск 4

В данной статье рассмотрены особенности подбора и применения цеолитсодержащих катализаторов для преобразования лёгких углеводородов (C₁–C₄) в ценные химические продукты. В рамках проведенного аналитического обзора показано, что эффективность каталитических процессов дегидрирования, ароматизации и изомеризации определяется структурными и кислотными характеристиками цеолитов. Выявлено, что за счет регулируемой кислотности и микропористой структуре цеолиты обеспечивают селективное направление реакций и высокую стабильность катализаторов. Цеолиты типа CHA (SAPO-34, SSZ-13) оптимальны для синтеза лёгких олефинов из метанола и CO₂. В свою очередь модификация цеолитов металлами (Ce, Ga, Fe, Mn и др.) повышает их устойчивость к коксообразованию. Использование иерархических и гибридных структур позволяет улучшить массоперенос и реализовать последовательную конверсию CO₂ в метанол и далее в целевые углеводороды. Следует отметить, что выбор типа цеолита и метода модификации позволяет целенаправленно проектировать катализаторы нового поколения для процессов преобразования CO₂, метанола и лёгких углеводородов в ценные химические продукты. Полученные результаты могут быть использованы при разработке энергоэффективных технологий химической переработки углеродсодержащего сырья и создания катализаторов с прогнозируемыми свойствами.

10.48081/MXLU3634

2025

Выпуск 4

Бұл жұмыста Атасу-Алашанькоу мұнай айдау құбырының ішкі бетінде түзілген мұнай шламын жоғары вольтты қысқа импульсті электрогидравликалық разряд әдісі арқылы қайта өңдеу процесін зерттеу нәтижелері келтірілген. Негізгі электрофизикалық параметрлердің - разрядтық кернеудің, конденсатор батареясының сыйымдылығының, өңдеу ұзақтығының, ауа электродтары арасындағы қашықтықтың және катализатор қоспасының мұнай шламынан алынатын жеңіл және орташа фракциялар шығымына әсері жан-жақты зерттелді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, фракция шығымының ең жоғары мәні 36,4 %-ға дейін артатыны анықталды. Никель жалатылған цеолит катализаторының жоғары молекулалы қосылыстардың деструкциясын арттыратыны және электрофизикалық параметрлердің оңтайлы мәндерін таңдау процестің энергия тиімділігін ұлғайтатыны анықталды. Алынған нәтижелер мұнай қалдықтарын қайта өңдеудің және кәдеге жаратудың энергия үнемді технологияларын жетілдіру үшін негіз бола алады. Сонымен қатар, зерттеу барысында алынған мәліметтер электрогидравликалық әсердің физика-химиялық механизмдерін терең түсінуге мүмкіндік береді және болашақта катализатор құрамын жетілдіру мен өңдеу параметрлерін оңтайландыру бағытында қолдануға болады. Жүргізілген зерттеу нәтижелері экологиялық қауіпсіз және энергия тиімді технологияларды өнеркәсіптік деңгейде енгізудің әлеуетін көрсетеді. Бұл өз кезегінде мұнай өндіру және қайта өңдеу салаларында технологияларды дамытуға жол ашады.

10.48081/JANW1272

2025

Выпуск 4

Мақалада жасанды интеллектінің (бұдан әрі – ЖИ) ауыл шаруашылығындағы логистиканы болжау және басқарудағы рөлі қарастырылады. Заманауи ауыл шаруашылығы өндірісінде тиімді логистикалық жүйелердің қажеттілігі артып келеді, өйткені өнімдерді өндіруден тұтынушыға жеткізу процесін оңтайландыру шаруашылықтардың табысын арттыруда маңызды фактор болып табылады. Зерттеу ЖИ технологияларының, соның ішінде машиналық оқу мен деректерді талдау әдістерінің ауыл шаруашылығында логистикалық операцияларды автоматтандырудағы қолданылуы зерттеледі. Авторлар ЖИ-дің метеорологиялық деректерді талдау, егін егу мен жинау мерзімдерін анықтау, сондай-ақ өнімдерді сақтауға және тасымалдауға қатысты шешімдер қабылдаудағы тиімділігін атап өтеді. Заманауи географиялық ақпараттық жүйе құралдары әдістерді автоматтандыруға мүмкіндік береді, стереофотограмметрияның көмегімен карталарды салу, аэроғарыштық кескіндер мен геодезиялық өлшеулерді жүргізу, әртүрлі әдістерді қолдана отырып оларды кез-келген картографиялық материалдармен біріктіру, сондайақ жұмыс өнімділігін арттыру деректері бар геопозициялауды және электрондық тахеометрияны тікелей географиялық ақпараттық жүйелерге түсіретін мүмкіндіктері бар. Зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылығында логистиканы басқарудың жаңа модельдерін әзірлеуге, ресурстарды тиімді пайдалануға және шығындарды азайтуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Жасанды интеллектінің көмегімен логистикалық процестерді оңтайландыру арқылы ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға болады. Осылайша, мақала ЖИ-дің ауыл шаруашылығындағы логистикаға ықпалының зерттелуінің маңыздылығын және болашақтағы даму бағыттарын көрсетеді. Кілтті сөздер: жасанды интелект, ауыл шаруашылығы, болжау, басқару, логистика, жаңа технология.

10.48081/SPJY4639

2025

Выпуск 4

В работе представлены исследования полученного композиционного материала на основе углеродной ткани с развитым слоистым покрытием из нанопластин ZnO. В связи с неоднородностью подложки, ограниченной проводимостью исходного материала и требованием точного контроля морфологии растущих наноструктур возникает необходимость методологической оптимизации процессов. При карбонизации хлопковой ткани, она сохраняет гибкость и целостность волокон, формируя проводящую структуру. Лазерная обработка повышает поверхностную проводимость и обеспечивает условия для равномерного электроосаждения. Электрохимический синтез при отрицательном потенциале и последующая термическая обработка при 500°C приводит к образованию упорядоченных массивов ZnO с выраженной пластинчатой морфологией. Интерпретация результатов с помощью сканирующей электронной микроскопии (SEM) и элементного картирования продемонстрировала равномерное, плотное распределение элементов и механическую стабильность образцов. Для стабилизации структуры и улучшения адгезионных свойств поверхности хлопковую ткань пропитывали раствором хитозана. Сочетание гибкой углеродной подложки и слоистой структуры оксидных нанопластин делает материал перспективным для применения в гибридных электрохимических устройствах, сенсорах и фотокаталитических системах. Результаты демонстрируют возможность точного контроля морфологии и состава ZnO на гибкой подложке и подтверждают потенциал разработанного подхода для создания функциональных композиционных материалов.

10.48081/NNJW3985

2025

Выпуск 4