Бұл мақалада алғаш рет атмосфералық қысымда, 273К температурадан төменгі температураларда пайда болатын поликристалл мұздың 1Һ түрінің 230К, 190К, 170К температураларда (15-195)*105Н/м2 қысым аралығында тығыздығының, онда тарайтын қума, көлденең толқындардың жылдамдықтары мен орташа квадраттық жылдамдықтары және жан-жақты сығылу модулі, Грюнайзен парамтрінің қысымға тәуелділігі тәжірибелік өлшеулер мен теориялық есептеулер арқылы зерттелді. Тәжірибелік зерттеулер жүргізу үшін жоғары (0-25)*108 Н/м2 қысым және төменгі (90-250)К температура арлығында үлгінің көлемінің өзгерісі мен онда тарайтын серпімді толқындардың жылдамдықтарын өлшейтін қондырғы жинастырылды. Зерттелетін үлгі орналасқан поршен-цилиндр типті үш қабатты камераның бөлшектері термоөңделген инструментальді болаттардан құрастырылды. Ішкі қабаты Х12М (HRC=58÷60), екінші қабаты P18 (HRC=60÷62), сыртқы қабаты X12M(HRC=48÷50) болаттардан тұрады. Камераның беріктілігін арттыру мақсатында қабаттар бір-біріне қыздырылып күшпен кигізілді. Жоғарғы қозғалатын және төменгі тыныштықтағы поршендер термоөңделген Р18(HRC=60÷62) болаттан жасалды. Поршен мен цилиндрдің қабырғасының арасындағы саңылау диаметрі бойынша 0,05мм құрайды. Жоғары қысымды камерадағы поршендерді нығыздау мақсатында қорғасын және мыс сақиналар мен термоөңделген Р18(HRC=58÷60) болаттан жасалған қорғаныс сақинасын қолдандық. Жоғары қысымда жұмыс істейтін камераны азот буымен салқындату мақсатында бір-біріне қыздырылып кигізілген ішкі цилиндрінде бұрандамен ойылған арнасы бар екі дюралюминиден жасалған цилиндрді пайдаландық. Камера және азоттың буы өтетін құбыр жылуоқшаулағыш шыны текстолит және пенопласт материалдарымен қапталды. Камераның сыртқы қабатқа берілетін азоттың буын алу. 40 литрлік дьюардың ішінде орналасқан сұйық азотты қыздыру арқылы іске асырылды. 1Һ поликристалл мұз күйіндегі серпімді қума және көлденең толқындардың жылдамдықтарын арнайы жинастырған ультрадыбысты импульсті қондырғының көмегімен өлшенді. Әртүрлі температураларда 1Һ мұз күйінің тығыздығының онда тарайтын қума, көлденең толқын жылдамдықтарының, орташа квадраттық жылдамдығының және жан-жақты сақталу модулі мен Грюнайзен параметрінің қысым артқанда сызықты тәуелділіктен ұлғаятынын анықтадық.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/68-86

2026

Выпуск 3

TiNO қабықшалары жоғары биоүйлесімділігі, коррозиялық ортаға тұрақтылығы және жеткілікті механикалық сипаттамалары арқасында жүрек-қан тамырлары стенттері мен өзге де медициналық имплантаттардың беттерін түрлендіруге арналған перспективалы материалдардың қатарына жатады. Зерттеудің негізгі мақсаты – реактивті магнетронды шашырату жағдайында алынған TiNO қабықшаларының құрылымдық, морфологиялық және механикалық сипаттамаларына субстратқа берілетін теріс ығысу кернеуінің ықпалын жан-жақты бағалау. Қабықшалар AISI 316L тот баспайтын болаттан жасалған негіздерге Ar:N₂:O₂ газ ортасында 99,99 % тазалықтағы титан нысанасын қолдана отырып, 0-ден –150 В-қа дейінгі теріс ығысу кернеулерінде тұндырылды. Жұмыс барысында тұндыру жылдамдығы, фазалық құрамы, микроқұрылымы, қаттылығы, адгезиялық беріктігі және беттің суланғыштығы зерттелді. XRD нәтижелері теріс ығысу кернеуінің жоғарылауымен TiN фазасының алдымен TiNO оксинитридіне, одан кейін TiO₂ анатаза және рутил фазаларына ауысатынын көрсетті. Бұл құбылыс иондық бомбалау энергиясының қабықшаның кристалдық құрылымы мен фазалық құрамын қалыптастырудағы шешуші әсерін көрсетеді. Қаттылықтың ең жоғары мәні 430 HV, ал адгезиялық беріктіктің критикалық жүктемесі 20–25 Н болып, –50 В режимінде алынған үлгіде тіркелді. Жанасу бұрышының нәтижелері зерттелген барлық қабықшалардың гидрофильді екенін көрсетті. Бұл олардың жасушалардың бетке бекінуіне қолайлы болуы және биомедициналық бағыттағы қолдану мүмкіндігін көрсетеді. Алынған деректер TiNO қабықшаларының қасиеттерін технологиялық параметрлер арқылы реттеу медициналық имплантаттардың пайдалану сенімділігі мен қызмет ету мерзімін арттыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/152-171

2026

Выпуск 3

Бұл жұмыста SiO₂/Si тректік темплейттерінде химиялық тұндыру әдісімен синтезделген мырыш селениті (ZnSeO₃) нанокристалдарының құрылымдық, оптикалық және электрфизикалық қасиеттеріне жоғары температуралық күйдірудің әсері зерттелді. Мырыш селениті нанокристалдары мырыш хлориді және селен диоксиді прекурсорлары негізінде бөлме 18 °C температурасында химиялық тұндыру арқылы алынды. Алынған үлгілер вакуум жағдайында 800 және 1000 °C температураларда термиялық өңдеуден өткізілді. Үлгілердің морфологиясы сканерлеуші электрондық микроскопия әдісімен, кристалдық құрылымы рентгендік дифракциялық талдау арқылы, оптикалық қасиеттері фотолюминесценция спектроскопиясымен, ал электрфизикалық сипаттамалары ток-кернеу тәуелділіктерін өлшеу арқылы зерттелді. Рентгенқұрылымдық талдау нәтижелері бастапқы үлгілерде орторомбтық құрылымды мырыш селениті фазасының түзілгенін көрсетті. Жоғары температуралық күйдіру барысында мырыш селениті нанокристалдарының ішінара ыдырауы байқалып, 800 °C температурада тетрагональды құрылымды мырыш селениді фазасы, ал 1000 °C температурада гексагональды құрылымды мырыш оксиді фазасы қалыптасатыны анықталды. Фотолюминесценция спектрлерінде 400–600 нм аралығындағы кең сәулелену жолағы байқалып, оның ақаулық күйлермен байланысты екендігі көрсетілді. Күйдіру температурасының артуы көк және күлгін сәулеленудің қарқындылығын арттырып, спектрлік құрамның өзгеруіне алып келетіні анықталды. Электрлік өлшеулер нәтижесінде зерттелген құрылымдардың электрондық өткізгіштік типіне жататыны және олардың ток-кернеу сипаттамаларының айқын сызықтық емес тәуелділік көрсететіні анықталды. Ең жоғары меншікті электрөткізгіштік 800 °C температурада күйдірілген үлгі үшін байқалды. Алынған нәтижелер жоғары температуралық өңдеудің мырыш селениті нанокристалдарының фазалық құрамына, фотолюминесценциялық қасиеттеріне және электрөткізгіштік параметрлеріне елеулі әсер ететінін көрсетті. Бұл материалдардың оптоэлектроника және наноэлектроника құрылғыларында қолданылу перспективаларын кеңейтеді.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/45-67

2026

Выпуск 3

В работе исследовано влияние фракционного состава порошка Cr3C₂-NiCr и расстояния напыления на структуру, пористость и твердость покрытий, полученных методом высокоскоростного газопламенного напыления HVOF на подложке из стали 12Х1МФ. Для исследования были подготовлены пять образцов: B1 фракция порошка 0-20 мкм при расстоянии 300 мм, B2 – 20-30 мкм при 300 мм, B3 - 32-40 мкм при 300 мм, B4 - 32-40 мкм при 250 мм и B5 - 32-40 мкм при 200 мм. Микроструктуру покрытий изучали методом сканирующей электронной микроскопии, пористость определяли по SEM-изображениям с использованием программы ImageJ, элементное распределение оценивали методом EDS-картирования, а твердость измеряли с применением системы инструментального индентирования FISCHERSCOPE HM2000 в соответствии со стандартом DIN EN ISO 14577-1. Установлено, что увеличение фракции порошка при расстоянии 300 мм способствует росту толщины покрытия, однако может сопровождаться повышением пористости. Наибольшая толщина покрытия была получена для образца B5 и составила 253,14 ± 8,63 мкм, однако его пористость достигала 6,569 %. Минимальная пористость 2,909 % и наиболее высокая твердость были выявлены у образца B4: HM = 8063,2 ± 619,5 N/mm², HV = 1251,5 ± 107,1. Полученные результаты показывают, что оптимальным среди исследованных режимов является напыление порошка фракции 32-40 мкм при расстоянии 250 мм, обеспечивающее формирование более плотного и равномерного покрытия Cr3C2-NiCr.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/87-104

2026

Выпуск 3

В данной работе представлены результаты исследования радиопоглощающих материалов в сверхвысокочастотном диапазоне 80-120 ГГц. В качестве основного радиопоглощающего материала рассмотрен порошок графита кристаллического типа. Подготовка материала осуществлялась путем перемешивания частиц графита определенной размерности с эпоксидной смолой. Частицы графита используются в качестве наполнителей в исследуемых материалах. Выбор объекта исследования не случаен, так как исследования радиофизических параметров графита показали перспективность его применения в качестве наполнителей. В качестве подложки и связующего материала использована эпоксидная смола. Образцы готовились путем продувки порошка по поверхности подложки из эпоксидной смолы. Экспериментальным путем установлена наиболее эффективная рабочая толщина эпоксидной смолы. Рассчитаны геометрические размеры расположения компонентов установки, при котором наблюдается наиболее эффективная регистрация сигнала. Результаты исследований показали, что пленка, состоящая из частиц графита на поверхности эпоксидной смолы, эффективно экранирует радиоизлучение в субмиллиметровом диапазоне. Полученный материал полностью соответствует необходимым критериям, а именно: «высокая эффективность защиты – невысокие затраты на изготовление». Получение радиопоглощающих материалов полностью соответствует целям устойчивого развития инфраструктуры телекоммуникаций и инноваций в этой области.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/200-213

2026

Выпуск 3

Бүгінгі таңда, болашақ педагогтердің зерттеу дағдыларының дамуы бүгінгі күннің өзекті мәселерінің бірі. Бұл мақалада зерттеу құзыреттілігін дамытуда зерттеу тапсырмаларын ұйымдастыру және болашақ математика мұғалімдерінен зерттеу дағдыларын анықтауға бағытталған. Математика пәнінде зерттеу құзыреттілігін ұйымдастыруда: когнитивтік, рефлексивтік, іс-әрекеттік, мотвациялық сияқты критерийлер арқылы сипатталды. Технологиялық, пәндік дағдыларды меңгеруде жасанды интеллект құралдарын қолданылып, зерттеуімізден, болашақ математика мұғалімдердің 40,3% құрады, осыдан білімгерлердің зерттеу құзыреттілігі мен қатар технологиялық қабылет қалыптасуы тәжірибемізге оң әсерін берді. Ұсынылған жұмыстың мақсаты, болашақ педагогтардың зерттеу құзыреттілігін дамыту түрлерін теориялық тұрғыда талдау, болашақ зерттеуші педагогтердің зерттеу жайлы білімдерінің деңгейін сауалнама арқылы айқындау және олардың зерттеу дағдыларын дамыту бойынша арнайы зерттеу тапсырмалары ұсынылып, нәтижелерін талқыланды. Тапсырмаларды орындау барысында жасанды интеллект құралдары қолданылып, білімгерлердің пәндік білімімен қоса, математикалық тапсырмаларды шешуде жасанды интеллектің берген анықтамаларын өз бетінше тұжырым жасай алу қабылеті зерттеу жұмысымыздың тиімдігілігін көрсетті. Сонымен қатар, TPACK моделі яғни технологиялық және педагогикалық дайындық туралы шолу жасалды. Біздің пікірімізше, әр педагогтың зерттеу әрекетінің даму деңгейлері оның білім беруде кәсіби өсуі мен мотивациялық дағдысы мен жасанды интеллекті дамыған уақытта оны қатар пайдалану білімгердің технологиялық икемділігін арттырады деп санаймыз.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/249-263

2026

Выпуск 3

This study evaluates the effectiveness of a STEM-based inquiry model (STEM-P Inquiry Model) in teaching the “Pressure” unit in 7th-grade physics. The aim of the research is to determine the impact of the proposed model on students’ conceptual understanding of pressure, academic achievement, learning motivation, and inquiry skills. The novelty of the study lies in the development of a structured pedagogical model that integrates STEM and inquiry-based learning approaches specifically for teaching a targeted physical concept, and its experimental validation. The research was conducted using a quasi-experimental design involving 44 students, divided into an experimental group (n = 20) and a control group (n = 24). The experimental group was taught using the STEM-P model, while the control group received traditional instruction. The results showed that the experimental group demonstrated significantly higher academic achievement compared to the control group (p < 0.05), with a large effect size (d = 0.82). In addition, students’ conceptual understanding improved, misconceptions decreased significantly, and both learning motivation and inquiry skills showed notable development. The proportion of misconceptions in the experimental group decreased from 35% to 10%, and 78% of students reached an independent level in performing inquiry tasks. The findings confirm that the STEM-P model is an effective pedagogical tool for teaching complex concepts in physics and can be successfully implemented in school practice to enhance students’ scientific understanding and inquiry competencies.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/232-248

2026

Выпуск 3

Мақалада PZT-5H (Сhannel 5700 Navy Type VI) пьезокерамикалық материал негізіндегі пьезоэлектрлік элементтің жиіліктік сипаттамаларының моделі келтіріледі. Жоғары пьезоэлектрлік коэффициент пен электромеханикалық сипаттамаларының тұрақты болуына байланысты қарастырылып отырған пьезоэлемент пьезоэлектрлік актюаторларды, датчиктерді, ультрадыбыстық түрлендіргіштер мен басқа да құрылғыларды жасауда кеңінен қолданылады. Зерттеу жұмысының мақсаты PZT-5H пьезокерамикалық элементінің жиіліктік сипаттамаларын бағдарламалық ортада модельдеу және оның жиіліктік сипаттамаларын талдау болып табылады. Модельдеу PZT-5H (Сhannel 5700 Navy Type VI) пьезокерамикалық материалдың анықтамалық параметрлері негізінде Electronic Workbench бағдарламалық ортасында орындалды. Зерттеу барысында пьезоэлементтің амплитуда-жиіліктік және фаза-жиіліктік сипаттамалары алынды. Эквиваленттік жүйе параметрлерінің өзгерісі жиіліктік сипаттамалардың формасына және резонанстық максимумдардың орнына әсері талданды. Зерттеу барысында алынған нәтижелер PZT-5H негізіндегі пьезоэлектрік элементтің жиіліктік сипаттамаларын зерттеуге мүмкіндік береді және түрлі типтегі пьезокерамикалық материалдарға салыстырмалы түрдегі талдау жүргізуге негіз бола алады. PZT-5H (Сhannel 5700 Navy Type VI) пьезокерамикалық материалдың параметрлері негізінде Electronic Workbench бағдарламалық ортасында алынған модель түрлі қолданыстағы пьезоэлементтердің диэлектрлік, пьезоэлектрлік және сипаттамаларын зерттеуге, сонымен қатар схемотехникалық талдау мен модельдеу әдістерін жетілдіруге мүмкіндік береді

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/117-127

2026

Выпуск 3

Abstract: This study investigates the physicochemical and mechanical properties of calcium phosphate coatings formed by micro-arc oxidation (MAO) on the titanium alloy Ti-13Nb-13Zr. The coatings were deposited in an electrolyte based on 30% H₃PO₄ with the addition of hydroxyapatite (60 g/L) and CaCO₃ (90 g/L) under various voltage, current, frequency, and processing time conditions. The microstructure and morphology of the coatings were investigated using optical and scanning electron microscopy (SEM/EDS). The coating thickness ranged from 68 to 162 μm depending on the micro-arc discharge (MAD) conditions. Surface roughness (Ra) was in the range of 7.99–12.06 μm and correlated with the intensity of the micro-arc discharges. Mechanical properties were determined using the instrumented microindentation method. The maximum values of microhardness (up to 420 HV), Young’s modulus, and yield strength were obtained for a sample formed at 500 V and 2 A. Scratch tests confirmed the high adhesive strength of the coatings and the absence of catastrophic delamination. Samples MAO_4–MAO_5 demonstrated the best combination of thickness, porosity, and mechanical stability. The results confirm the significant influence of micro-arc oxidation conditions on coating growth kinetics, the formation of a porous structure, and performance characteristics, which allows for the optimization of MAO parameters to produce bioactive and mechanically stable coatings for medical applications.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/183-199

2026

Выпуск 3

The paper studies the dynamics of rotating and magnetized particles in the spacetime of modified black holes within the framework of a combined model of f(R)-gravity with k-essence as a source of dark energy. The motion of particles with spin and magnetic moment is described by the Matisson–Papapetrou–Dixon equations in the background of a generalized spherically symmetric metric containing additional modification parameters. Analytical expressions are obtained for the effective potential, the conditions for the existence and stability of circular orbits, as well as the radius of the inner stable circular orbit (ISCR). It is shown that an increase in the parameters of gravity modification and the parameter b of magnetic interaction leads to a noticeable increase in the radius of the ISCR and a change in the profile of the effective potential. Special attention is paid to the collision energy of two particles in the center of mass. It is established that in the modified metric, as well as in the classical Schwarzschild metric, the collision energy can be arbitrarily large near the horizon for certain kinematic configurations of the trajectories. The results have direct application to the modeling of accretion processes and high-energy phenomena around neutron stars, intermediate-mass and supermassive black holes, as well as to the testing of alternative theories of gravity using future gravitational-wave and astrometric observations.

https://doi.org/10.48081/BTOUPhMath3.2026/105-116

2026

Выпуск 3